Blueforce-Linux/docs/21-CENTRAL-ADMIN-RUNBOOK.md

21 — Merkezi Yönetici Runbook

Kısa özet: Merkezdeki yöneticinin el kitabı: hangi işlemi kim onaylar, update'i kim başlatır, dalga kapıları nasıl açılır, teknisyen ne zaman sahaya sürülür. Yetki ve sıra bu dosyadadır.

• Dosya: docs/21-CENTRAL-ADMIN-RUNBOOK.md
• İlgili kararlar: 24-DECISION-LOG.md#K-06 (Ansible/Semaphore), #K-11 (onay zinciri + dalgalar), #K-13 (anahtar dağıtımı)
• Durum: [ ] Taslak

---

1. Amaç

Merkezde "kim, neyi, hangi sırayla yapar" sorusunu kapatmak. Update'i kim başlatır, dalgayı kim onaylar, acil durumda kim karar verir — hepsi burada yazar, kriz anında aranmaz.

2. Kapsam

• Kapsam içi: rol ve onay yetkileri, update başlatma akışı, dalga kapı prosedürü, anahtar/erişim yönetimi, acil durum yetkisi, günlük/haftalık rutinler.
• Kapsam dışı: tek cihaz kurulum adımları (20), komut-seviyesi teşhis (19), kurtarma seviye tablosu (17 — buradan çağrılır).

3. Kararlar

KARAR:    Update'i yalnızca merkezi yönetici başlatır; teknisyen, bayi veya otomatik zamanlayıcı update tetikleyemez. Her dalga geçişi açık onay (Semaphore kapı adımı + kayıt) gerektirir.
GEREKÇE:  K-11 "onaysız update yasak" ilkesinin operasyonel karşılığıdır; tek başlatma noktası = denetlenebilirlik. Otomatik tetikleyici olmaması, zamanlanmış sürprizleri engeller.
ALTERNATİF: Takvimli otomatik dalga başlatma — onay kaydı zayıflar, arızada "kim başlattı" belirsizleşir; elendi.
RİSK:     Yönetici izindeyken update kilitlenir; azaltma: en az 2 onay yetkilisi tanımlanır (asıl + vekil).
MALİYET:  Ücretsiz.
LİSANS:   Yok.

KARAR:    Acil güvenlik update'inde dalga sırası atlanamaz ama gözetim süreleri kısaltılabilir; kısaltma kararı ve gerekçesi kayda geçirilir.
GEREKÇE:  Sıra atlamak (LAB'ı geçmeden PROD'a çıkmak) filo-çapı riskidir; süre kısaltmak ise bilinçli hızlandırmadır. Kayıt, sonradan denetimi sağlar.
ALTERNATİF: Acilde direkt PROD — geri dönüşü olmayan hata riski; elendi.
RİSK:     "Acil" etiketi suistimal edilir; azaltma: acil tanımı (CVSS eşiği / aktif sömürü) 10-UPDATE'ta yazılıdır.
MALİYET:  Ücretsiz.
LİSANS:   Yok.

4. Neden Bu Karar?

700 cihazda en tehlikeli cümle "ben başlattım sandım"dır. Başlatma yetkisini tek role toplamak, hem hatayı hem suçu önler: hata olursa kayıttan bulunur, suçlama olursa kayıt konuşur. Vekil kuralı, tek kişiye bağımlılığı kaldırır.

5. Alternatifler

Alternatif	Artı	Eksi	Sonuç
Herkes update başlatabilir	Hızlı	Onaysız yayılım, denetimsizlik	Elendi
Tam otomatik pipeline	Eforsuz	Politika ihlali (K-11)	Elendi
Tek onay yetkilisi	Net	İzin/hastalıkta kilit	Elendi (asıl+vekil)

6. Avantajlar

• Her update'in "kim başlattı, kim onayladı, ne zaman" kaydı vardır.
• Acil durumda bile sıra korunur; hız, sıranın içinde ayarlanır.

7. Dezavantajlar

• Onay adımı update'i yavaşlatır (bilerek; hız 25-ROADMAP'ta acil yoluyla dengelenir).
• Semaphore kapı adımı atlanırsa politika kağıtta kalır — teknik zorunluluk şarttır.

8. Riskler

Risk	Olasılık	Etki	Azaltma
Kapı adımı bypass edilir (CLI'dan direkt run)	Orta	Yüksek	Semaphore dışı prod run'ı yasaktır; denetim logu izlenir
İki yetkili de ulaşılamaz	Düşük	Orta	Acil iletişim zinciri + önceden tanımlı duraklatma (devam etme, durdur)
Anahtar sızıntısı	Düşük	Yüksek	Per-admin anahtar iptali + rotasyon (K-13)

9. Uygulama Planı

Roller

Rol	Kim	Yetkisi
Onay yetkilisi (asıl + vekil)	İsimle tanımlanır	Dalga başlatma/onay, acil kısaltma kararı, L8/L9 kararı
Operatör	Merkez ekibi	Onaylanmış job'u çalıştırma, monitoring izleme, teknisyen yönlendirme
Teknisyen	Saha ekibi	20'deki akış; update/dalga başlatamaz
İzleyici (read-only)	Yönetim	Panoları görür, işlem yapamaz

Standart update akışı (yönetici gözüyle)

1. Update talebi gelir (güvenlik bülteni / MEG sürümü / OS yaması) → etki + geri alma planı raporlanır.
2. Onay yetkilisi LAB'ı başlatır: Semaphore'da job + kayıt.
3. LAB çıkış kriteri tuttuysa P1 → P2 → W1 → W2 → PROD, her kapıda açık onay.
4. Herhangi bir dalgada halt kuralı (18) tetiklenirse: yayılım DURUR, 17-L3 işletilir, kök neden bulunmadan kapı açılmaz.
5. PROD bitiminde kapanış kaydı (başarı/arıza sayısı, süre).

# örnek: onaylı dalga run (operatör, onay sonrası)
ansible-playbook playbooks/update.yml --limit wave_p1
# örnek: kapı kontrolü — onaysız PROD engeli (ilke; teknik karşılığı Semaphore'da)
# PROD limiti yalnızca "prod-onay" etiketli job ile koşar

Anahtar ve erişim yönetimi

1. Yeni admin: anahtarı üretilir, authorized_keys'e Ansible ile dağıtılır (K-13); eski/ayrılan adminin anahtarı aynı yolla kaldırılır.
2. Paylaşılan tek private key YOKTUR; böyle bir dosya görülürse olay kaydı açılır.
3. Semaphore yalnızca WireGuard arkasından erişilir; gizliler yerleşik şifreli Key Store'dadır (K-06).

Günlük / haftalık rutinler

• Günlük (operatör, 10 dk): Uptime Kuma UP/DOWN, Prometheus up == 0 listesi, gece reboot olanlar, yedek job durumu.
• Haftalık (yönetici, 30 dk): dalga takvimi, açık halt'lar, anahtar/envanter uyumsuzlukları, L9 tatbikat sayacı.

10. Test Planı

Test	Beklenen sonuç	Ortam
Onaysız PROD run denemesi	Engellenir + log düşer	Merkez test
Semaphore kapalıyken Ansible CLI run	Onaylı iş CLI'dan koşar (K-06)	LAB(2)
Vekil ile dalga onayı	Kayıtta vekil adı görünür	Merkez test

11. Rollback

1. Hatalı dalga: 17-L3 + 10-UPDATE rollback zinciri; kapı bir sonraki dalgaya kapatılır.
2. Hatalı onay: aynı yetkili (veya vekil) durdurma kararı verir; "devam" kararı verilemez, yalnızca "dur + geri al".

12. Kontrol Listesi

• Asıl + vekil isimle tanımlı ve iletişim bilgileri güncel.
• Semaphore'da PROD kapı adımı teknik olarak zorunlu.
• Her dalga onayı kayıtlı (kim, ne zaman, hangi sürüm).
• Ayrılan personelin anahtarı kaldırıldı.

13. Açık Sorular

• Acil tanımı eşikleri (CVSS/aktif sömürü) — 10-UPDATE ile ortak onay (sahibi: yönetici).
• Kapanış raporu formatı ve saklama süresi (sahibi: 25-ROADMAP).
• Read-only yönetim panosu kapsamı (sahibi: 14-MONITORING yazarı).

---

Ek: Update Onay Akışı (yönetici gözüyle)

flowchart TB
    TALEP["Update talebi<br/>(güvenlik / MEG / OS)"] --> KAYIT["Değişiklik kaydı<br/>kapsam + geri alma planı"]
    KAYIT --> ONAY{"Onay yetkilisi<br/>(asıl veya vekil)"}
    ONAY -->|Ret| KAPANIR["Kapanış kaydı (ret)"]
    ONAY -->|Onay| LAB["LAB(2) → P1(5) → P2(20)"]
    LAB --> KAPI{"Sağlık kapısı temiz mi?"}
    KAPI -->|Halt| DUR["Yayılım DURUR → 17-L3 rollback"]
    KAPI -->|Temiz| WAVE["W1(50) → W2(100) → PROD(~523)"]
    WAVE --> RAPOR["Kapanış kaydı<br/>(başarı/arıza/süre)"]